فرق دادگاه کیفری یک و دو در صلاحیت، ترکیب قضات و شیوه رسیدگی است. دادگاه کیفری یک به جرایم سنگینِ احصاشده در قانون رسیدگی میکند و اصولاً با یک رئیس و دو مستشار تشکیل میشود؛ دادگاه کیفری دو مرجع عمومی رسیدگی به سایر جرایم است و معمولاً با یک قاضی تشکیل میشود.
فرق دادگاه کیفری یک و دو
| موضوع | دادگاه کیفری یک | دادگاه کیفری دو |
|---|---|---|
| صلاحیت | جرایم مهمِ مقرر در ماده ۳۰۲ قانون آیین دادرسی کیفری | اصل بر رسیدگی به جرایمی است که در صلاحیت مرجع کیفری دیگری قرار نگرفتهاند |
| ترکیب | یک رئیس و دو مستشار؛ رسمیت جلسه با حداقل دو عضو | رئیس یا دادرس علیالبدل بهصورت تکقاضی |
| محل تشکیل | مرکز استان و در موارد مقرر در حوزه قضایی شهرستان | در حوزه قضایی شهرستان |
| تشریفات | برای جرایم سنگین، تشریفات و تضمینهای دفاعی گستردهتر | رسیدگی عمومی به پروندههای کیفری رایج |
دادگاه کیفری یک به چه جرایمی رسیدگی میکند؟
ماده ۳۰۲ قانون آیین دادرسی کیفری، صلاحیت دادگاه کیفری یک را مشخص میکند. از مهمترین موارد میتوان به جرایم موجب سلب حیات، حبس ابد، قطع عضو یا جنایت عمدی علیه تمامیت جسمانی با میزان معین دیه، جرایم موجب مجازات تعزیری درجه سه و بالاتر و جرایم سیاسی و مطبوعاتی اشاره کرد. برای تشخیص صلاحیت باید عنوان اتهام و مجازات قانونی همان عنوان بررسی شود، نه صرفاً شدت حادثه از نگاه طرفین.
مثلاً اتهام قتل عمد اصولاً در دادگاه کیفری یک رسیدگی میشود. در مقابل، بسیاری از پروندههای توهین، تهدید، تخریب یا ایراد صدمه سبکتر، اگر در صلاحیت دادگاه انقلاب، اطفال، نظامی یا مرجع خاص دیگری نباشند، در دادگاه کیفری دو مطرح میشوند.
صلاحیت دادگاه کیفری دو چیست؟
دادگاه کیفری دو صلاحیت عام دارد؛ یعنی به تمام جرایم رسیدگی میکند مگر قانون آن جرم را در صلاحیت دادگاه کیفری یک، انقلاب، اطفال و نوجوانان، نظامی یا مرجع دیگری قرار داده باشد. بنابراین فهرستکردن همه جرایم کیفری دو روش دقیقی نیست. ابتدا باید بررسی شود آیا قانون، مرجع خاصی تعیین کرده است یا نه؛ اگر پاسخ منفی باشد، اصل به نفع صلاحیت کیفری دو است.
جرایمی مانند بسیاری از مصادیق توهین، افترا، تهدید، خیانت در امانت و تخریب با توجه به عنوان و درجه مجازات میتوانند در صلاحیت کیفری دو باشند. بااینحال تغییر قانون، قابل گذشت بودن جرم یا ویژگی متهم و بزهدیده ممکن است مسیر رسیدگی را تغییر دهد.
تفاوت در تعداد قاضی و رسمیت جلسه
بر پایه قانون آیین دادرسی کیفری، دادگاه کیفری یک دارای رئیس و دو مستشار است و با حضور حداقل دو عضو رسمیت مییابد. دادگاه کیفری دو با حضور رئیس یا دادرس علیالبدل تشکیل میشود. فلسفه این تفاوت، اهمیت و سنگینی پروندههایی است که در کیفری یک رسیدگی میشوند.
تعداد اعضا به این معنا نیست که رأی کیفری یک همیشه شدیدتر است؛ دادگاه باید بر اساس ادله، اصل برائت، دفاع متهم و مقررات ماهوی رأی بدهد. ممکن است پروندهای در کیفری یک به برائت منتهی شود و پروندهای در کیفری دو محکومیت داشته باشد.
تفاوت دادسرا با دادگاه کیفری یک و دو
دادسرا مرحله تحقیق و تعقیب را انجام میدهد و بازپرس یا دادیار درباره جمعآوری دلیل، تأمین و تصمیم نهایی تحقیقات اقدام میکند. دادگاه مرجع محاکمه و صدور حکم است. در بسیاری از پروندهها پس از صدور کیفرخواست، پرونده از دادسرا به دادگاه صالح میرود؛ اما قانون برای برخی جرایم رسیدگی مستقیم در دادگاه را پیشبینی کرده است.
پس درج نام «شعبه بازپرسی» در ابلاغیه به معنی تعیین نهایی کیفری یک یا دو نیست. عنوان اتهام و تصمیم پایان تحقیقات در تشخیص مسیر بعدی نقش دارد.
تفاوت در وکیل و حق دفاع
در هر دو دادگاه، متهم و شاکی حق استفاده از وکیل دارند. در برخی جرایم مهمِ موضوع صلاحیت کیفری یک، حضور وکیل و تضمینهای دفاعی اهمیت ویژه دارد و اگر متهم وکیل معرفی نکند، قانون در شرایطی تعیین وکیل تسخیری را مقرر میکند. محدودیتها یا الزامات باید دقیقاً بر اساس نوع اتهام و مرحله پرونده بررسی شود.
رأی کدام دادگاه قابل تجدیدنظر است؟
قابلیت اعتراض تابع نوع رأی، عنوان جرم و میزان مجازات است، نه صرف نام دادگاه. برخی آرا در دادگاه تجدیدنظر استان و برخی پروندههای مهم در دیوان عالی کشور بررسی میشوند. متن انتهای دادنامه معمولاً مرجع و مهلت اعتراض را اعلام میکند. مهلت برای اشخاص مقیم ایران و خارج از کشور ممکن است متفاوت باشد.
اگر پرونده در دادگاه اشتباه ثبت شود چه میشود؟
تشخیص صلاحیت با مرجع قضایی است. اگر دادگاه خود را صالح نداند، قرار عدم صلاحیت صادر و پرونده را به مرجع صالح ارسال میکند. بااینحال درج عنوان نادرست یا ناقص در شکواییه میتواند رسیدگی را کند کند. شرح واقعه باید صادقانه و دقیق باشد و تعیین عنوان نهایی به مرجع قضایی سپرده شود.
چکلیست تشخیص مرجع
- عنوان اتهام و ماده قانونی احتمالی را مشخص کنید.
- مجازات قانونی جرم را بررسی کنید، نه مجازات مورد انتظار شاکی.
- صلاحیت دادگاه انقلاب، اطفال یا نظامی را جداگانه کنترل کنید.
- به سن متهم هنگام ارتکاب جرم توجه کنید.
- آخرین ابلاغیه و تصمیم دادسرا را در سامانه ثنا بخوانید.
- مهلت اعتراض درجشده در رأی را از دست ندهید.
پرسشهای متداول
آیا دادگاه کیفری یک همان دادگاه استان سابق است؟
ساختار فعلی با قانون آیین دادرسی کیفری تعریف شده و از نظر کارکرد به جرایم مهم رسیدگی میکند، اما باید اصطلاح و صلاحیت امروز قانون را ملاک قرار داد.
آیا هر پرونده قتل در کیفری یک است؟
اتهام قتل عمد و جرایم موجب سلب حیات اصولاً در صلاحیت کیفری یک است؛ تشخیص عنوان دقیق با مرجع قضایی است.
کیفری دو فقط به جرایم سبک رسیدگی میکند؟
توصیف «سبک» دقیق نیست. کیفری دو مرجع عام سایر جرایم است، مگر قانون مرجع دیگری تعیین کرده باشد.
آیا میتوان به تصمیم عدم صلاحیت اعتراض کرد؟
نوع قرار و مسیر حل اختلاف صلاحیت تابع مقررات آیین دادرسی است و باید متن تصمیم و مرجع صادرکننده بررسی شود.
منابع رسمی
این مطلب راهنمای عمومی است و صلاحیت هر پرونده با عنوان اتهام، سن متهم و آخرین مقررات سنجیده میشود.
