کدام دعاوی در صلاحیت شورای حل اختلاف است؟ بر اساس قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ باید میان «شورای حل اختلاف» و «دادگاه صلح» تفاوت گذاشت. شورا اصولاً برای صلح و سازش فعالیت میکند؛ رسیدگی قضایی و صدور رأی درباره مواردی که قبلاً به شورا نسبت داده میشد، اکنون عمدتاً در صلاحیت دادگاه صلح است.
کدام دعاوی در صلاحیت شورای حل اختلاف است
مطالب قدیمی اینترنت معمولاً بر اساس قانون سال ۱۳۹۴ نوشته شدهاند و فهرستی از دعاوی مالی، تخلیه، نفقه یا تأمین دلیل را «صلاحیت شورای حل اختلاف» مینامند. این توضیح برای وضعیت فعلی کامل نیست. قانون مصوب ۱۴۰۲ دادگاه صلح را ایجاد و مرز میان رسیدگی قضایی و سازش را روشنتر کرده است.
در ساختار جدید، شورا با درخواست طرفین یا ارجاع مرجع قضایی برای ایجاد سازش اقدام میکند. اگر سازش حاصل شود، گزارش اصلاحی یا نتیجه قانونی متناسب تنظیم میشود؛ اگر توافق شکل نگیرد، پرونده برای ادامه رسیدگی به مرجع قضایی صالح بازمیگردد. شورا نباید جای دادگاه صلح یا دادگاه عمومی، درباره اصل دعوا حکم قضایی صادر کند.
تفاوت شورای حل اختلاف و دادگاه صلح
| موضوع | شورای حل اختلاف | دادگاه صلح |
|---|---|---|
| کارکرد اصلی | میانجیگری، صلح و سازش | رسیدگی قضایی و صدور رأی |
| قاضی | فرایند سازشی با ساختار شورا | شعبه قضایی با قاضی دادگاه |
| نتیجه معمول | سازشنامه یا گزارش اصلاحی در صورت توافق | حکم یا قرار قضایی |
| رضایت طرفین | سازش بدون رضایت واقعی ممکن نیست | دادگاه حتی با اختلاف طرفین رسیدگی میکند |
صلاحیتهای دادگاه صلح طبق قانون جدید
ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ موارد صلاحیت دادگاه صلح را بیان میکند. مهمترین موارد عبارتاند از:
- دعاوی مالی تا نصاب قانونی یک میلیارد ریال؛ این نصاب طبق تبصره قانون قابلیت تعدیل دورهای دارد، بنابراین هنگام ثبت دادخواست باید آخرین مبلغ ابلاغی کنترل شود.
- دعاوی حقوقی تصرف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق.
- دعاوی جهیزیه، مهریه و نفقه تا نصاب قانونی، مشروط به اینکه مشمول تصمیم ضمن رأی طلاق موضوع ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده نباشد.
- تخلیه عین مستأجره و تعدیل اجارهبها، بهجز دعاوی مربوط به سرقفلی و حق کسب یا پیشه یا تجارت.
- اعسار از پرداخت محکومبه، وقتی دادگاه صلح به اصل دعوا رسیدگی کرده باشد.
- برخی امور ترکه و تأمین دلیل، با توجه به قوانین جدیدتر و تغییرات اجرایی هر موضوع.
- جنبه عمومی و خصوصی جرایم غیرعمدی ناشی از کار یا تصادفات رانندگی.
- جرایم عمدی تعزیری درجه هفت و هشت در حدود مقرر قانونی.
برای آشنایی دقیقتر با بخش کیفری میتوانید مطلب دعاوی کیفری در صلاحیت دادگاه صلح را نیز بخوانید.
چه پروندههایی را میتوان برای سازش به شورا فرستاد؟
اصل بر این است که بسیاری از اختلافات خصوصیِ قابل مصالحه، با رضایت طرفین یا در چارچوب ارجاع قانونی، قابلیت طرح سازشی در شورا دارند. نمونههای رایج شامل اختلاف بر سر طلب، خسارت، روابط همسایگی، اختلاف قراردادی، بعضی پروندههای خانوادگی و جرایم قابل گذشت است. هدف شورا یافتن توافق عملی است؛ مانند تعیین مهلت پرداخت، تقسیط مورد قبول طرفین، عذرخواهی، استرداد مال یا انجام تعهد.
ارجاع به شورا به معنای اجبار به گذشت نیست. هر طرف باید متن توافق، مبلغ، مهلت، تضمین و اثر عدم اجرا را بفهمد. توافق مبهمی مانند «بدهکار در آینده پرداخت میکند» احتمال اختلاف بعدی را افزایش میدهد. بهتر است شماره پرونده، مبلغ دقیق، تاریخ اقساط و تکلیف هزینهها در متن سازش ذکر شود.
کدام دعاوی حتی با توافق طرفین در شورا مطرح نمیشود؟
ماده ۱۱ قانون سال ۱۴۰۲ چند دسته را از قابلیت طرح در شورا خارج کرده است؛ از جمله اختلاف در اصل نکاح و طلاق، بطلان یا فسخ نکاح، نسب، ولایت قهری و قیمومت، اصل وقفیت و وصیت و تولیت، حجر و ورشکستگی، دعاوی مربوط به اموال عمومی و دولتی و انفال و اموری که قانون آنها را در صلاحیت مرجع اختصاصی یا غیر دادگستری قرار داده است.
این محدودیت مهم است: حتی اگر طرفین بخواهند، شورا نمیتواند درباره موضوعی که قانون صریحاً خارج کرده است سازوکار قانونیِ جایگزین دادگاه ایجاد کند. ممکن است طرفین درباره آثار مالی فرعی توافق کنند، ولی اصل موضوع همچنان باید در مرجع صالح رسیدگی شود.
آیا دعاوی سرقفلی در صلاحیت دادگاه صلح است؟
قانون، درخواستهای تخلیه و تعدیل اجارهبها را در صلاحیت دادگاه صلح قرار داده اما دعاوی مربوط به سرقفلی و حق کسب یا پیشه یا تجارت را استثنا کرده است. بنابراین اگر اختلاف واقعی درباره وجود، میزان یا انتقال سرقفلی باشد، نباید صرفاً به دلیل وجود رابطه استیجاری آن را یک پرونده ساده تخلیه دانست.
تأمین دلیل را کجا ثبت کنیم؟
تأمین دلیل برای حفظ و ثبت وضعیت موجود است؛ مثلاً ثبت خسارت ساختمان، وضعیت کالای تحویلی یا آثار یک حادثه پیش از ازبینرفتن دلایل. این درخواست طبق قانون در صلاحیت دادگاه صلح قرار میگیرد. تأمین دلیل بهخودیخود اثبات قطعی مسئولیت یا صدور حکم خسارت نیست؛ فقط دلیل را برای دعوای اصلی حفظ میکند.
نصاب مالی چگونه محاسبه میشود؟
برای تشخیص صلاحیت دادگاه صلح، بهای خواسته در دادخواست اهمیت دارد. قانون نصاب یک میلیارد ریال را مقرر کرده و امکان تعدیل آن را نیز داده است. همچنین مقررات تقویم خواسته، اعتراض خوانده به بها و نوع دعوا باید رعایت شود. پاییننوشتن صوری مبلغ، راه مطمئنی برای انتخاب مرجع نیست و میتواند با ایراد یا اصلاح مواجه شود.
آرای دادگاه صلح قابل تجدیدنظر است؟
اصل و استثناهای قابلیت اعتراض در تبصرههای ماده ۱۲ آمده است. بعضی آرا قطعی و بعضی با توجه به نوع دعوا یا میزان خواسته قابل تجدیدنظرند. در دعاوی مالی، عبور مبلغ خواسته از نصف نصاب مقرر یکی از معیارهاست. در تصرف عدوانی، مزاحمت، ممانعت از حق، برخی دعاوی خانواده و تخلیه نیز قواعد خاص وجود دارد. متن پایانی رأی و قانون زمان صدور باید ملاک اقدام قرار گیرد.
مراحل عملی پیش از ثبت پرونده
- مشخص کنید هدفتان سازش است یا صدور حکم قضایی.
- موضوع، مبلغ و نوع خواسته را دقیق بنویسید.
- آخرین نصاب صلاحیت دادگاه صلح را کنترل کنید.
- بررسی کنید دعوا در فهرست موارد ممنوع شورا نباشد.
- اسناد، رسیدها، قرارداد و نشانی صحیح طرف مقابل را آماده کنید.
- در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، عنوان مرجع را بر اساس قانون جدید انتخاب کنید.
پرسشهای متداول
آیا شورای حل اختلاف هنوز حکم صادر میکند؟
در ساختار قانون ۱۴۰۲، نقش اصلی شورا صلح و سازش است و رسیدگی قضایی موارد مقرر به دادگاه صلح سپرده شده است.
آیا مراجعه به شورا اجباری است؟
بسته به نوع پرونده و نحوه ارجاع متفاوت است، اما ایجاد سازش نیازمند رضایت واقعی طرفین است.
اگر سازش حاصل نشود چه میشود؟
پرونده برای رسیدگی قضایی به مرجع صالح ادامه مسیر میدهد و صرف شکست مذاکره، حق طرح دعوا را از بین نمیبرد.
شکایت کیفری را در شورا ثبت کنیم؟
شورا میتواند در محدوده قانونی برای سازش اقدام کند؛ مرجع تحقیق و صدور رأی کیفری حسب نوع اتهام دادسرا، دادگاه صلح یا دادگاه کیفری صالح است.
منابع رسمی
این مطلب راهنمای عمومی است. نصابهای مالی و تقسیم کار اجرایی مراجع ممکن است تغییر کند؛ هنگام ثبت پرونده، آخرین مقررات و رویه حوزه قضایی کنترل شود.
