به گزارش خبرگزاری صداو سیما، فاطمه محمدبیگی؛ نماینده مردم قزوین، البرز و آبیک در شورای اسلامی و قدرت الله مهدیخانی؛ مدیر کل مدیریت بحران استانداری قزوین در برنامه گفتگوی ویژه خبری، وضعیت فرونشست دشت قزوین و راهکارهای پیشگیری و برخورد با آن و همچنین طرح های آبخیزداری و بازسازی شبکه آبرسانی را بررسی و تحلیل کردند و به سوالات در این خصوص پاسخ دادند. متن کامل این برنامه به شرح زیر است:
سوال: تصویری از وضعیت فرونشست که در گزارش در دشت قزوین ذکر شد ارائه دهید. در گزارشی مفصل و تصویری گفتند چه اتفاقی افتاده است که اکنون کدام قسمت از این مناطق در وضعیت بحرانی و خطرناک قرار دارد؟
محمد بیگی: مطالعاتی که به عنوان نماینده فراکسیون محیط زیست در مجلس داشتم و بیش از پنج سال است که از طرف مردم فرهنگ دوست و متمدن خواستار مهندسی آب در قزوین مانند سایر نقاط ایران هستم. نشان می دهد که در ایران پدیده زمین شناسی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی فرونشست را به طور جدی در همه استان ها به جز استان گیلان داریم. به خصوص در خراسان رضوی، کرمان، اصفهان، فارس، تهران و متاسفانه استان قزوین.
بر اساس گزارش سازمان نقشه برداری کشور، در استان قزوین بر اساس گزارش سازمان نقشه برداری کشور، حداکثر نشست سالانه آبخوان به طور متوسط ۱۲٫۹ صد سانتی متر گزارش شده است. اخیراً این میزان فرونشست به طور میانگین به ۱۷ و نیم سانتی متر در سال رسیده است و آخرین آمار نشان دهنده حداکثر فرونشست به صورت بحرانی ۳۴٫۸ دهم سانتی متر در سال است که نشان می دهد بسیار بالاتر از حد فرونشست جهانی است.
حد جهانی فرونشست چهار میلی متر در سال گزارش شده است. یعنی فاصله زیادی داریم و این نشان می دهد که در دشت قزوین بیلان و افت آبخوان بسیار منفی داریم. دشتی که از آغاز تاریخ تا کنون خوراک بخش مرکزی البرز و بسیاری از دولت ها و تمدن ها بوده است. تمدن ۱۰۵۰۰ ساله سگزآباد را در نظر بگیرید. تاریخ قبل از اسلام، عصر آهن و بعد از اسلام، ۵۴ سال است که قزوین به عنوان پایتخت تشیع، دشت قزوین تامین کننده غذای بسیاری از ساکنان شمال غرب ایران بوده و اکنون علاوه بر استان قزوین، تامین کننده ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر از ساکنان تهران، البرز، قم و حتی استان مرکزی است.
این نشان می دهد که دشت قزوین هم به عنوان آبخوان برای ما اهمیت دارد، هم به عنوان تامین کننده سد سفیدرود که به دریای خزر می ریزد و هم به عنوان تامین کننده امنیت غذایی حدود ۳۰ میلیون نفر؛ پس جا دارد این سخنان رهبر شهید را تکرار کنیم که روزی به آقای بیطرف; وزیر نیرو وقت گفت آقای بیطرف نسبت به آب دشت قزوین بی طرف نباشید. متاسفانه در ۲۷ سال گذشته ۴۲ متر افت سفره داشتیم و کشاورز عزیز گفت که دیگر به آب زیر ۳۰-۴۰ متر نمی رسیم. هم کیفیت، هم شوری و هم سختی آب افزایش یافته و از نظر ذخایر کشاورزی بیش از ۸۷ درصد آب کشاورزی آن از چاه تامین می شود.
سوال: آقای مهدیخانی آیا این روند ادامه دارد یا تثبیت شده است؟
مهدیخانی: شاید چند سال پیش تصور نمی کردیم که روزی این اتفاق بیفتد. سرزمینی که با سربلندی و ایمان در آن قدم می گذاریم روزی خالی باشد. شاید در فیلم ها یا کتاب ها خوانده باشیم که احتمال خالی شدن زمین و همه چیز روی زمین وجود دارد. زمین آن را می بلعد، اما امروز متاسفانه در استان قزوین شاهد آن هستیم که در جنوب قزوین; جنگل فتح آباد دارای شکاف هایی به طول چندین کیلومتر است که عمق آن مشخص نیست، هر چقدر هم تلاش کنیم موضوع فرونشست برگشت پذیر نخواهد بود مگر اینکه برای حفظ وضعیت فعلی تلاش کنیم.
تا امروز در هیچ جای دنیا این اتفاق نیفتاده است. متاسفانه استان قزوین یکی از ۱۰ استانی است که درگیر فرونشست است. از سال ۹۸ تا ۴۰۰ در کل ۱۷ سانتی متر در استان قزوین فرونشست داشتیم. از ۴۰۰ تا ۴۰۳ این میزان به ۳۰ سانتی متر در سال می رسید. در برخی از کشورها یک تا دو سانتی متر دنبال راه حل هستند، اعلام بحران می کنند، در حالی که امروز شاهد بسیاری از استان های خودمان هستیم، مانند استان کرمان، شهرستان برمان؛ از جمله این موارد است. به ۴۲ سانتی متر رسیده است یا وسعت استان گلستان در مناطقی از گرگان شاید وسیع ترین قسمت ما باشد.
سوال: آیا در اداره کل مدیریت بحران استان اقدام خاصی انجام دادید؟
مهدیخانی: اقدامات ما این بوده است که دوستان سازمان زمین شناسی; از سازمان نقشه برداری دعوت کردیم، مناطق را به صورت میدانی رصد کردند. این اطلاعات در اختیار ما قرار می گیرد. برای حفظ وضعیت فعلی با دوستان شرکت آب منطقه ای و جهاد کشاورزی به دنبال راهکار هستیم.
سوال: از چه کسی به دنبال راه حل هستید؟
مهدیخانی: از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ به دنبال او بودیم، در یک مقطعی من در مجموعه نبودم، دوستان دیگر پیگیر این موضوع بودند. اخیراً از نهادهای متولی اعم از صنعت و معدن، جهاد کشاورزی و سایر نهادها نیز پیگیری های خود را آغاز کرده ایم.
سوال: آیا در این ۷-۸ سال راه حلی پیدا نکردند؟
مهدیخانی: راه حل داشتیم اما استان قزوین یکی از استان هایی است که بیش از ۹۰ درصد آب آن از زیر زمین تامین می شود. در استان قزوین رودخانه ها و آب های دیگری که بتوانیم آب های سطحی داشته باشیم زیاد نداریم و چاره ای نداریم. یعنی اگر تعدادی از این چاه ها با این وجود مسدود شود، بیش از چهار هزار حلقه چاه در حال مسدود شدن است و روی تعدادی از آنها کار می شود. ۴,۰۰۰,۰۰۰ که یک کنتور هوشمند قرار داده است. ۲۰۰۰ قطعه هنوز در حال کار است. راه دیگری وجود ندارد؛ یا باید بحث توسعه کشاورزی در استان را به طور کامل تعطیل کنیم، به دنبال راه حل برای کشاورزان باشیم یا همین روند را حفظ کنیم.
سوال: یعنی از سال ۱۳۹۶ تاکنون جلسات متعددی که برگزار کرده اید منجر به تصمیم به تعطیلی کشاورزی شده است؟
مهدیخانی: کشاورزی را تعطیل نکنید. به دنبال این باشیم که بتوانیم محصولات جاذب آب را از استان حذف کنیم. تغییر الگوی کشت در استان قزوین. در استان برای محصولاتی که نیاز به آب دارند چاره دیگری نداریم مانند خربزه، هندوانه یا سایر محصولات…
سوال: الان این اتفاق افتاد؟
مهدیخانی: جهاد کشاورزی بخش هایی را پیگیری و انجام داده است.
سوال: تمام تصمیمی که گرفته شده این است که یک مدل کشت ارائه شود؟ اتفاق دیگری نیفتاد؟
مهدیخانی: در حال حاضر نه
سوال: جالب نیست، نظر شما از سال ۲۰۱۷ تا الان چیست؟
محمد بیگی: امسال به دلیل عدم احقاق حق آبه در استان قزوین، به دلیل سد طالقان و کم آبی و خشکسالی، متاسفانه ۳۰ درصد کشاورزان ما از ۸۰ هزار ذی نفع از کشت گندم و سایر محصولات خودداری کردند و کشاورزان متحمل خسارات هنگفتی شدند. به دو مرحله خدمت وزیر کشاورزی و وزیر نیرو رسیدم، حتی از وزیر سوال کردم. در پاسخ به این سوالات دو مرحله آبخوان برای آبخوان دشت قزوین داریم. ۱۵ میلیون مترمکعب، ۲۰ میلیون مترمکعب آب رهاسازی شد اما جالب اینکه قبل از ساخت سد طالقان آماری دارم که نشان می دهد سالانه ۲۷۸ میلیون مترمکعب حق آب استان قزوین بوده، در دشت رها شده و سد به بهره برداری رسیده است. در سال ۲۰۸۵ سهمیه ۲۱۰ میلیون مترمکعبی شامل ۶۰ میلیون مترمکعب آب شرب، ۱۵۰ میلیون مترمکعب برای کشاورزی می دهند. چه میزان از حق آبه کشاورزی محقق شده است؟ بین ۴۰ تا ۵۳ درصد. آخرین آماری که داریم ۵۳ درصد آب کشاورزی حدود ۸۰ میلیون مترمکعب با درخواست های مکرر نماینده، استاندار و مدیرکل مدیریت بحران انجام شده است.
سؤال: آیا حق آبی که برای شما نیست، آبی است که در دسترس است؟
محمد بیگی: حقوق آب کشاورزی آبی که رها نشده، ۶۰ میلیون متر مکعب آب شرب رها شده است. چون آب شرب واجب است اما حق آب کشاورزی آزاد نشده است. سوال من این است که اگر قرار است حق آبه ما کم شود و با توجه به کم آبی تهران و البرز که پایتخت هستند، آب آشامیدنی یک نیاز امنیتی-اجتماعی و زیست محیطی است، اما آیا با تامین آب و انتقال آب از سد طالقان به تهران، دشت قزوین که تشنه من بود، به فکر امنیت غذایی ساکنان تهران و البرز نباشیم؟
سوال: جواب دادند؟
محمد بیگی: خیر متأسفانه عمده تامین آب از طریق مدیریت تنش آبی مانند طرح های انتقال آب و بهره برداری از چاه ها در نظر گرفته شده است که باز هم فشار زیادی به سفره زیرزمینی وارد می کند. حتی گفتم اگر آبی که در تهران می بینید برای انتقال آب شرب برده شود، فاضلاب تهران را دوباره به استان قزوین برگردانید، حتی این هم محقق نشده است. متأسفانه در حوزه مدیریت آب خوب عمل نکردیم. عملکرد جزئی و منزوی بوده و مبتنی بر راهکارهای جزئی و منطقه ای بوده و به صورت کل نگریسته نشده است، به همین دلیل است که اکنون ۵ سال است که آب شرب تهران را تامین کرده اید، خشکسالی بیشتر می شود، این بار می خواهید چه کار کنید؟ باید مجموعه ای از سیاست های حاکمیت آب شامل اصلاح الگوی کشت، روش های مبتنی بر دانش کم مصرف آب برای کشاورزی وجود داشته باشد. زیرا بیش از ۸۰ درصد آب برای کشاورزی مصرف می شود که به دلیل باز بودن کانال ها یا آبیاری سنتی بیشتر تبخیر می شود و به محصولات ما نمی رسد. در حالی که در دنیا و خود استان قزوین از سیستم های آبیاری مدرن و هوشمند استفاده می شود.
اگر دولت امکانات و آموزش بدهد. اگر جهاد کشاورزی محکم در کنار کشاورزان باشد و از آنها حمایت کند. تسهیلات بانکی به جای سرمایه گذاری در ملک و مسکن برای بانک ها، مدیریت بانکی باید بیاید به بخش کشاورزی و آبیاری های نوین تسهیلات بدهد، دانش اولیه مصرف آب کشاورزی را تغییر دهیم، متاسفانه شاهد روش های جزئی هستیم. از سوی دیگر خسارت کشاورزانی که در این مدت حق آبه خود را دریافت نکرده اند مشخص نشده است. این سوالی بود که از وزیر نیرو و وزیر کشاورزی پرسیدم اما هنوز پاسخی برای خسارات ناشی از کاهش بیش از ۲ هزار ساله کشاورزی استان قزوین وجود ندارد.
سوال: آقای مهدیخانی به حق آبی که از سد طالقان نمی آید اشاره کردند. آبی که در دسترس است هنوز به صورت بی رویه برداشت می شود، درست است؟
مهدیخانی: متاسفانه یکی از عوامل فرونشست، برداشت بی رویه آب های زیرزمینی چه در استان قزوین و چه در سایر استان ها است. امروز مقدار آبی که از زمین برداشت می کنیم ۲ میلیارد متر مکعب است، میزان نزولات جوی و سایر مواردی که دوستان شرکت آب منطقه ای محاسبه کرده اند جایگزین می شود. یک میلیون و ۶۵۰ میلیون مترمکعب، سالانه ۳۵۰ میلیون مترمکعب آب در استان قزوین منفی داریم. این وضعیت استان قزوین است. تنها راهی که این خانم ذکر کردند فقط اصلاح الگوی کشت و همراهی و همکاری با کشاورزان است به شرطی که بخشی از آب ما از سد طالقان به استان قزوین تامین شود.
در سال ۱۳۲۰ دشت قزوین حفر چاه ممنوع اعلام شد. مشروط بر اینکه آب کشاورزان از سد طالقان تامین شود. ما تا حدودی مقصر بودیم. در مقطعی به کشاورز اجازه حفر چاه دادیم و حتی لوح تقدیر هم به او دادیم. اگر به کشاورزي که چاه داشت اجازه مي دادند که مثلاً آب را بپردازد، در هکتار ۵ تن گندم برداشت مي کرد. کشاورز که چاه غیرمجاز داشت ۷ تن بود، لوح تقدیر هم به او دادیم و تشکر کردیم. یک زمانی گفتیم همه چاه ها مسدود شود، نارضایتی ایجاد کردیم، مقصر بودیم.
سوال: آیا آماری از چاه های غیر مجاز در دشت قزوین دارید؟
مهدیخانی: در دشت قزوین حدود ۴۳۵۴ حلقه در ۲۰ سال گذشته مسدود و غیرقانونی بوده است. ۴ هزار و ۲۹۱ حلقه چاه با کنتور هوشمند نصب شده است. ۲,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ نیز برای نصب کنتورهای هوشمند در دست بررسی است.
سوال: برداشت بی رویه ای که اتفاق افتاد قابل کنترل نبود؟
مهدیخانی: کنترل می شود ما چندین سال است که خشکسالی داریم. یا باید کشاورزی را متوقف کنیم، به آب زیرزمینی دست نزنیم. در استان قزوین آب سطحی نداریم، خیلی کم است. ۹۲-۳ درصد آب مصرفی در کشاورزی، صنعت و شرب از آب های زیرزمینی است. ۷-۸ درصد آب ما سطحی است. ما آب نداریم، مثلاً در فلان منطقه آب داریم، می توانیم همان آب را به کشاورز بدهیم و چاه هایمان را ببندیم. به آب زیرزمینی دست نزنید. وضعیت فرونشست را همینطور نگه داریم وگرنه وضعیتمان بدتر می شود.
سوال: بیایید دست در دست هم بگیریم و ببینیم چه کسی سقوط خواهد کرد؟
مهدیخانی: این مستلزم یک سری تصمیمات بزرگ است. آقایان سیاسی در تهران راه حلی برای این بحران بیابند. فقط استان قزوین نیست، استان های دیگر هم درگیر هستند.
سوال: شما به عنوان مدیر کل بحران استان این موضوع را منعکس کردید؟
مهدیخانی: بله منعکس کردیم. حتی در بعضی جاهایی که می خواهید بسازید، دلبستگی بحرانی داشته باشید. در مکان هایی که بخشی از مناطق فرونشست هستند، ساخت و ساز نکنید.
سوال: آیا تصمیمات شما فقط مشورتی است؟ آیا رعایت اجباری نیست؟
مهدیخانی: حوزه کاری ما نمی تواند، آقای استاندار معاون دولت است، بعد در سطح وزیر است. اینکه یک مدیر کل در استان تصمیم گیرنده است.
سوال: نمی گویید تصمیم گیرنده بودن به عنوان یک نهاد تخصصی در حوزه بحران یک بحران و خط قرمز است؟
مهدیخانی: این اعلام شده است.
سوال: آیا وقتی شما اعلام می کنید که حرف شما معتبر است دستگاه های دیگر در مورد آن تصمیم می گیرند؟
مهدیخانی: معتبر است و آنها تصمیم می گیرند، ما الان چاره ای نداریم.
سوال: چه تصمیمی؟
مهدیخانی: این در مورد تغییر الگوی کشت است. اگر بخواهیم کشاورزی را تعدیل کنیم ۱۰ درصد نیاز تهران و حتی ملی در حوزه کشاورزی را تامین می کنیم. اگر بخواهد بسته شود، پشت سرش تبعات سیاسی، اجتماعی و امنیتی است.
سوال: نکاتی که به عنوان راه حل می دهید، نکاتی مانند من است که به نظر ما تا یک دهه آینده احتمال فرونشست شدید در این منطقه وجود دارد. بریم سراغ راه حل ها، الان به مرحله برگشت ناپذیری رسیده ایم که بحران شده و این نسخه ها باید خیلی وقت پیش می بود؟
محمد بیگی: از دهه ۴۰ دشت قزوین ممنوع اعلام شد و کارهایی نیز انجام شد. از جمله تعیین حق آبه کشاورزی، طرح تامین آب شرب از آب طالقان به ۱۹۴ روستا و ۱۶ شهر، پلمب چاه های غیرمجاز که تعداد آنها را تاکنون داشته ام، ۳۷۰۰ حلقه چاه غیرمجاز با ظرفیت ۲۶۹ میلیون مترمکعب مسدود شده است و تاکنون بیش از ۳۸۰ دستگاه کنتور نصب شده است و تاکنون بیش از ۳۸۰ دستگاه کنترل شده است. ۳۲۵ میلیون مترمکعب تا افق ۴۵۰٫ طرح های کنترل برداشت تاکنون ۶۴ درصد پیشرفت داشته است.
سوال: آیا تاثیر مثبتی در فرونشست داشته است؟
محمد بیگی: خیر زیرا این طرح در مقایسه با مقیاس بحران کوچک است. باید حاکمیت عمومی را در نظر بگیریم که باید حق آب کشاورزی استان قزوین را ایجاد کنیم. چون اکوسیستم کشاورزی قزوین برای قزوینی ها نیست. پاسخگوی نیاز ۵ تا ۱۰ استان کشور با جمعیت ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر است. ۴ درصد گوشت قرمز، ۱۰ درصد تخم مرغ، ۷ درصد گوشت سفید، در ۵ محصول کشاورزی رتبه اول تا ششم کشور را داریم. تکمیل پروژه تامین آب شرب از سد طالقان که برای ۲۰ سال پیش بود و در ۵ سال گذشته آن را از یک فاز به هشت فاز تقسیم کردیم. تاکنون سه فاز به اتمام رسیده است که فاز آخر با مشارکت ۱۶ موقوفه سرمایه گذاری شده است تا انشالله تا سال ۴۰۶ تاکستان ۳۰۰ کیلومتری خط لوله ما به بهره برداری برسد که نزدیک به ۱۵ تا ۱۶ سال با پیشرفت ۸ درصدی متوقف شد و اکنون به حدود ۲۵ درصد پیشرفت رسیده است.
سوال: با این همه تاثیری در این فرونشست نداشت؟
محمد بیگی: خوبی این است که این طرح آبرسانی ۵ تا ۶ درصد از سفره زیرزمینی را تامین می کند. وزارت کشاورزی پس از اصلاح الگوی کشت نتوانسته است برنامه های لازم را به خوبی اجرا کند. نکته دیگر جلوگیری از هدر رفت منابع آب است. یک بار داشتم به صحبت های شهردار تهران گوش می دادم. آماری ارائه کردند که از حدود ۹ میلیارد مترمکعب آب شرب تولیدی کشور، ۳۲ درصد آن در شبکه توزیع به دلایل فنی و مدیریتی هدر می رود و گفتند اگر این هدر رفت منابع آبی شبکه های فرسوده آب شرب تهران حل شود، اصلاً نیازی به انتقال آب از سد طالقان نخواهیم داشت. ظرفیت سد طالقان را به آب شرب تهران می دهیم. این میزان ۷ درصد هدررفت آب تهران است. یعنی با برنامه ریزی برای جلوگیری از هدر رفت و بازسازی شبکه آب. یعنی می گویم اگر شهرداری تهران بیاید طرح های جلوگیری از هدر رفت آب را اجرا کند، آبخوان قزوینی من تامین می شود.
سوال: آب سد طالقان چه مدت به تهران می آید؟
محمد بیگی: از سال ۱۳۶۴ بخشی از سد طالقان; این پروژه تنها در پنج سال گذشته آغاز شده است
سوال: عملیاتی که آب می آید کی بود؟
محمد بیگی: این را باید آب منطقه ای گفت، اما در چند سال اخیر به دلیل خشکسالی های بسیار زیاد، میزان انتقال آب از سد طالقان به استان های تهران و البرز بسیار افزایش یافته و دو تونل عظیم در حال انتقال آب هستند و جالب است که اگر تنها پنج درصد از سیستم لوله کشی آب شهرهای بزرگ؛ ما می توانیم تهران، کرج، قزوین و غیره را کنترل کنیم که تنها پنج درصد از بازیافت این زباله ها را در اختیار داریم. سالانه ۴۵۰ میلیون متر مکعب آب برای ما صرفه جویی می کند. این بیش از نیاز دشت قزوین است. دشت قزوین که حدود ۲۷۸ میلیون مترمکعب آب تامین شد.
سوال: آیا این به شما کمک می کند که الان بنشینید یا نه؟
محمد بیگی: خیلی کمک می کند.
سوال: نمی گویند برگشت ناپذیر است؟
محمد بیگی: سفره های زیرزمینی بر اساس زمین شناسی انواع مختلفی دارند. برخی در مورد تخلخل سفره های زیرزمینی صحبت می کنند. برخی از رودخانه ها زیر زمین هستند. اگر این صفحه به اصطلاح پزشکی فرو بریزد یا بسته شود، این صفحه دوباره باز نمی شود، اما در بعضی جاها که تخلخل وجود دارد و امکان بهبودی وجود دارد، امکان احیا وجود دارد، اما مقاله ای که توسط یکی از پزشکان متخصص آب قزوین نوشته شده است. دکتر شیما کبیری تهیه کرده بود که در اجلاس جهانی آب نیز رتبه بندی شد. در آن ماده آمده است که برای جلوگیری از فرونشست، ظرف ۴۷ سال، ۳۴ سانتی متر فرونشست که الان داریم و ایجاد شده است، اگر بخواهیم جبران کنیم، حداقل به ۲۰۰ سال زمان نیاز داریم. اینطور نیست که اگر ۴۷ سال دیگر از آب استفاده کنم و سفره را خالی کنم، ۴۷ سال دیگر آن را پر کنم. بازگشت آن تا حدی غیر قابل برگشت است. در قسمت های برگشت پذیر برای کدام استان بیش از دو قرن طول می کشد؟
استانی که ۱۱ تا ۱۴ درصد از آثار تاریخی کشور، فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی، آثار تاریخی ثبت جهانی را در خود جای داده است در استان ما واقع شده است. ۱۴۰۰ اثر تاریخی وجود دارد که این زلزله ها و لرزش ها و فرونشست ها که ایجاد می شود، تاریخ و تمدن ایران را در بر می گیرد. این فقط یک باغ یا زمین کویری نیست. ما نمی‌توانیم برای آثار تاریخی خود قیمت ریالی و دلاری بگذاریم. مسجد باستانی که در زمان حیات ائمه (ع) در استان ما ساخته شده است که بر اثر فرونشست زمین فرو می ریزد به چه قیمتی می توانید جبران کنید؟
بحث فرونشست؛ بحث فرهنگی، تمدنی، اجتماعی و اقتصادی است. شغل ما از بین رفته است. کشاورزی; در خون قزوینی هاست. صنعت; یکی از بزرگترین نشانه های استان قزوین است. چهار هزار کد اقتصادی در استان قزوین داریم. الان خیلی از صنایعی که داریم آب مصرف می کنند، چه کنیم؟ ۱- نباید اجازه دهیم صنایع جدید آبدار توسعه یابد. ۲- صنایع آب‌بر موجود از محل بازیافت پساب که در برنامه هفتم قانون آمده است، آورده شود. بیایید استفاده کنیم صنایع ما به تازگی شروع به بازیافت فاضلاب کرده اند که این نیز بسیار ضعیف است.
دولت، مجلس و قوه قضائیه برای جلوگیری از فرونشست باید محکم بایستند. اولاً به گفته همکارمان باید جلوی افزایش میزان فرونشست را بگیریم، حتی آن مقداری که درگیر آن بوده ایم، اگر برگشت پذیر است باید سریع آبخوان بسازیم. بودجه سفره های زیرزمینی و حوزه های آبخیز در برخی کشورها ۲۰ برابر ایران است. اگر نقشه های ساده ای که می کشند کمی حرکت رودخانه را متوقف می کنند، رودخانه در بعضی جاها می ایستد و در زمین فرو می رود و سفره ها را تغذیه می کند. یا سدهایی که بین رودخانه ها گذاشته می شود نه اینکه استان قزوین رودخانه نداشته باشد. دینه رود، الموترود، خاررود، شاهرود بزرگ که دهانه سفیدرود از استان قزوین را داریم و جالب اینجاست که با وجود این رودخانه ها تشنه هستیم و خلاصه این آب از جلوی ما می گذرد و می رود و به دلیل عدم حاکمیت صحیح آب و عدم انطباق الگوی مصرفی و عمرانی آب همچنان در رنج هستیم. دو تا سه دقیقه به من فرصت بدهید تا در مورد مهندسی آب قزوین در تمدن هزاران ساله صحبت کنم.
سؤال: اگر به شما مهلت دهیم، حریص تر می شوید; چون به کجا رسیدیم؟
محمد بیگی: قدیمی ترین قنات های دو هزار ساله قزوین باید احیا شود. ما بیشترین تعداد مخازن را در کشور داریم. قزوین به شهر آب انبارها معروف است. در سفرنامه ناصرخسرو آمده است که باغ قزوین باغی مدور در اطراف شهر است. این بنا برای کنترل سیل و ذخیره آب در پاییز و زمستان و تلطیف آب و هوای شهر ساخته شده است. مهندسی آب ویژه، در سیل سال ۱۳۷۷ برای اولین بار با چشمان خود دیدیم که چگونه آن سیل عظیمی که از کوه های بالای شهر آمده بود در این قطعات باغستان فرو رفت و به طرز عجیبی از سیل نجات یافت. تازه بعد از هزار و ۵۰۰ سال فهمیدیم که چرا نیاکان ما باغ های قزوین را مربع و مستطیل می کردند. ما مهندسی آب را به همین شکل دیدیم. در همین قلعه الموت از کوزه ها و لوله های سفالی برای کشیدن آب از پایین به بالا و ذخیره آب برای چندین ماه استفاده می شد. ما چنین تمدنی داریم. حالا ما حتی مهندسی آب قدیمی خود را فراموش کرده ایم. برای آب دشت قزوین به ترکیبی از روش های نوین و احیای روش های سنتی نیاز داریم.
سوال: اکنون این را فهمیدم. این شرایط را می بینیم; آیا اصلاً احیا و بازگشت تقریباً غیرممکن است؟
مهدیخانی: بله
سوال: چقدر می توان امیدوار بود که حداقل تا حدودی از آن جلوگیری کنیم، به نظر می رسد الان این اتفاق نمی افتد؟
مهدیخانی: چرا، یک سری اقدامات انجام شده است.
سوال: آیا نتیجه مهم است؟
مهدیخانی: اگر این اقدامات انجام نمی شد شاید ۳۰ سانتی متر ما به ۴۰ تا ۵۰ سانتی متر می رسید.
سوال: حالا شما می گویید در سال ۷۵ حجم مخزن آب استان از ۱۳ میلیارد به ۱۰ میلیارد مترمکعب کاهش پیدا کرد، نتیجه را اینجا باید دید. یعنی هر اقدامی که کرده اید می خواهید چه کار کنید که نتیجه نمی دهد؟
مهدیخانی: نه اینکه اقداماتی که در این زمینه صورت گرفته هیچ تاثیری نداشته باشد; چهار هزار و ۳۵۴ حلقه چاه غیرمجاز مسدود شده است. نتیجه گیری شده است که ۹۳۶ میلیون متر مکعب در مصرف آب صرفه جویی شده است، موضوع نصب کنتور هوشمند از برداشت غیرمجاز آب جلوگیری می کند، جایگزینی ۲۱ درصد از مخازن سنتی استان با لوله های انتقال آب به منظور جلوگیری از فرونشست آب. نوسازی ۲۳۰۰ کیلومتر کانال آبیاری دشت قزوین که ۷۰ درصد طول کانال های آبیاری استان است. توسعه کشت های گلخانه ای و احداث ۱۱۵ هکتار گلخانه در استان قزوین اتفاق افتاده است یا گسترش طرح استفاده از سایبان در باغ ها، در برخی نقاط باغات این اتفاق افتاده است. باز هم از تبخیر جلوگیری کنید. اینها اقداماتی است که انجام شده است، اگر ممکن نبود وضعیت ما خیلی بدتر از این بود که الان هستیم.
سوال: فکر می کنید چقدر با این اقدامات فرونشست را به تاخیر انداختید؟
مهدیخانی: کارشناسان زمین شناسی نظر بدهند. اگر این اتفاق نیفتد، بیش از ۹۰ درصد آب ما در سه منطقه است. ما صنعت، کشاورزی، شرب را از زیر زمین استخراج می کنیم. تنها بخشی از رودخانه شاهرود مورد استفاده اهالی اطراف رودخانه برای برنج کاری است و بقیه به سمت استان گیلان می رود. حتی چند سال پیش برای منطقه تارم هم درگیر همین موضوع بودیم. می خواستیم دو سه حلقه چاه برای همین منطقه برای کشاورزی حفر کنیم، اجازه ندادند آبی که از استان قزوین می گذرد برای منطقه طارمی که به شدت به این آب نیاز داشت استفاده کنیم.
سوال: اما اکنون شرایط دشت قزوین از نظر فرونشست بحرانی است. آیا در مورد جمع آوری، نصب کنتورهای هوشمند و مسائلی از این دست سخت گیری می شود؟
مهدیخانی: با مردم خیلی سخت گیری می کند، اما گاهی تعجب می کنم که چرا بعضی ها مجوزهای خیلی بزرگ می گیرند، از خارج از استان قزوین هستند، فکر نمی کنم اینها مردم باشند. از خارج از استان قزوین می آیند، داخل استان ما مجوز می گیرند، چاه هم می کنند. طرح های کلان کشاورزی ملی هم انجام می دهند و جالب است که مثلاً ساکنان بومی طارم زیاد نمی خواهم فاش کنم، خود آن عزیزان می دانند، اهالی اصیل کوهین، خودشان نمی توانند از این طرح ها استفاده کنند، بعد عزیزی از استان دیگری می آید، عنوان می گیرد، چاه می کند و کار پیش می رود.
سوال: چگونه می تواند این کار را انجام دهد؟
محمد بیگی: ما چندین بار از این طرح ها جلوگیری کردیم. الحمدلله دستگاه قضایی استان جلوی برخی از آنها را گرفت اما در برخی جاها متاسفانه شاهد رانت های اطلاعاتی هستیم که برخی به استان ما می آیند و حق بومیان را می گیرند. این یکی از مظلومیت های استان قزوین است. در مورد شاهرود ادعای ما از شاهرود نسبت به استان گیلان و زنجان بسیار کم است. با سدهایی که استان زنجان اکنون در بالادست برزی آباد، ابهررود و ورودی شاهرود ما از سرچشمه کردستان و زنجان قرار دارد. من چندین بار اعلام کرده ام اگر سد برمنک در منطقه طارم سفلی که از دهه ۸۰ روی زمین است ساخته نشود، البته در سه سال اخیر تاییدیه اولیه آن را گرفته ایم. ماده ۲۳ اکنون لازم الاجرا است. اگر این سد ساخته نشود طارم که قلعه سمیران دو هزار ساله دارد باید تخلیه شود. طارمی که ۹۰ درصد زیتون کشور را تولید می کند باید تخلیه شود و این بسیار خطرناک است. در تشریح جزئیات حق آبه استان قزوین از سد طالقان و شاهرود، حقوق مردم استان قزوین رعایت نشده است.
سوال: حالا آمدیم، آیا از رانت های ویژه ای که از استان های دیگر به قزوین می آید خبر دارید؟
مهدیخانی: من زیاد در جریان نیستم.
سوال: خیلی علاقه ای به حضور در اخبار ندارید؟
مهدیخانی: خیلی مربوط به حوزه کاری ما نیست که بخواهیم وارد شویم.
سوال: شما در بحرانی بودید که آن را مدیریت کردید؟
مهدیخانی: خیلی از مسائل هست که ما نمی دانیم، مردم خارج از استان؟
سوال: حالا که آگاه شدید، می توانید کاری انجام دهید؟
مهدیخانی: ما فقط می توانیم با دستگاه قضایی پیگیری کنیم.
سوال: آیا تاکنون موردی برای پیگیری وجود نداشته است؟
مهدیخانی: خیر، در حوزه ما چیزی نبود که بخواهیم از سیستم قضایی دنبالش کنیم.
سوال: اینطور بوده است؟ چیزی نبود؟ بوده است، شما ظاهرا بی اطلاع بودید؟
مهدیخانی: شاید من بی خبر بودم
سوال: این به خاطر کم کاری شماست؟
مهدیخانی: نه
سوال: چرا نادان هستید؟
مهدیخانی: قرار نیست همه همه موضوعات را پوشش دهند…
سوال: چون مسئله بحرانی است و شما دارید بحران را مدیریت می کنید، در استان بحران است و شما آن را مدیریت می کنید. در راستای تشدید بحران، عده ای می آیند و به اسم مجوزهای خاص کارهای خاصی انجام می دهند. فکر نمی کنید این در حوزه مسئولیت شما باشد؟
مهدیخانی: همه مسائل به حوزه کاری ما بر نمی گردد، قانونی که خود مجلس برای حوزه بحران نوشته است، بیشتر مسائل و اتفاقات غیرمنتظره است.
سوال: ظاهراً فرونشست به شما مربوط نمی شود؟
مهدیخانی: فرونشست یکی از اتفاقات نوظهوری است که اخیراً با آن درگیر بوده ایم، بسیاری از حوادث ناشی از خلقت انسان مانند زلزله و خشکسالی…
سوال: آیا فرونشست در حوزه مدیریتی شماست؟
مهدیخانی: پیگیری می کنیم. در حوزه کاری ما این که یک نفر از خارج استان برای استفاده از رانت در استان بیاید ربطی به حوزه کاری ما ندارد. اگر متوجه شدیم و مربوط به حوزه کاری ما باشد حتما پیگیری می کنیم.
سوال: آیا این را نمی دانید؟
مهدیخانی: نه من این را نمی دانستم.
سوال: می گویند اگر بفهمند پیگیری می کنند؟
محمد بیگی: یک سری از دوستان او را در منطقه آب متوقف کردند و یک سری از آنها باید کنترل شوند. در تایید صحبت های آقای مهدیخانی می خواهم بگویم که کشور ما نیازمند تدوین مقررات ملی فرونشست زمین است. این مقررات در دولت قابل تدوین است. در قالب آیین نامه ای که بخشی از دولت است می تواند در مجلس به قانون تبدیل شود. اگر دولت اینها را تهیه کند و به مجلس بیاورد، در برنامه هفتم بخشی در مورد بازیافت و جلوگیری از هدر رفت آب و سیستم های نوین آبیاری آورده ایم، اما مقررات جامعه یکپارچه با مدیریت داده و حاکمیت کل نگر نیست. نیاز به نقشه های خطر فرونشست، سازمان بحران، وزارت کشور، جهاد کشاورزی و نیرو است که اینها را به صورت قبوض تبدیل کنند. با سازمان محیط زیست در مجلس قانون شود. قوانین در سه مرحله کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، بحث بحرانی و اضطراری و همچنین اقدامات میان‌مدت و اقدامات بلندمدت ۵۰ ساله برای نسل آینده باید در نظر گرفته شود.
سوال: آیا این درمان این داستان نخواهد بود؟
محمد بیگی: متأسفانه برخی چیزها برگشت ناپذیر هستند. مسئله آب در استان قزوین و کشور ایران به دلیل اینکه در منطقه ای نیمه خشک قرار دارد، موضوعی تمدنی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و بین نسلی است. من به عنوان مدیر نسل کنونی و مسئول این جامعه موظفم برای تمدن هزار ساله ایرانیان به گونه ای برنامه ریزی کنم که آیندگان از پدران و مادران ما تشکر کنند که این برنامه ها را انجام دادند تا آب به ما برسد. همانطور که وقتی سیستم آب باغستان قزوین را می بینیم، آب انبارها را می بینیم، کانال ها را می بینیم، به مهندسی آب هزار سال پیش درود می فرستیم، اما متاسفانه روند سریع توسعه و برخی اسناد توسعه پایدار راه حل نبوده و نیست.
سوال: هزار سال که هیچ معاصری از ما نیست؟
محمد بیگی: بیایید تا پنج تا ده سال آینده این معاصران را مدیریت کنیم، اما بحث های زیادی وجود دارد، بحث الزام توسعه برای رعایت ظرفیت آبی زمین، حفاظت از سفره های زیرزمینی، افزایش طرح های آبخیزداری، کشت گیاهان ویژه مناطق بیابانی برای جلوگیری از تخلیه سفره های زیرزمینی و گیاهانی که تخلخل ایجاد می کنند، برای حفظ زمین، همه اینها.
سوال: آیا در دشت قزوین مکان هایی وجود دارد که کشت و زرع در آن ممنوع باشد؟ ممنوعیت حتی داشتن اقامتگاه؟ آیا اینها را اعلام کرده اید؟
مهدیخانی: نه آخرین نقشه های فرونشست که گرفتیم متاسفانه ۱۳۴ روستای ما در آن منطقه هستند. ۳۴۰ کیلومتر امکانات است. وزارت نیرو، هفتاد کیلومتر راه آهن، فرودگاه، نیروگاه ما، جزو شرکت نفت است و جایی که هنوز اعلام نشده، منطقه ممنوعه سکونت است، اما اینها تهدیداتی است که استخراج شده، به سازمان مسئول اعلام شده و این تهدیدها در استان است. گاهی اوقات هر لحظه فرض می کنیم مسیرهایی که بیشترین هستند، فقط یک نقطه خاص نیست، شش شهر ما درگیر فرونشست هستند. جاهای بیشتری مثل آبیک و بوئین زهرا وجود دارد. جایی مانند قله در حال حاضر حدود سه یا چهار سانتی متر است. منطقه آبیک و بوئین زهرا بیشتر، جنگل های فتح آباد است. بحث روستاهایی که آثار و عوامل خرابی ساختمان ها مشخص است، هشدارهای لازم و ساختمان هایی که اتفاق می افتد، برخی از آنها نیاز به نوسازی دارند را از طریق سازمان مسکن پیگیری می کنیم. در حال حاضر در استان قزوین جایی نداریم که اقامت در آن ممنوع باشد.
سوال: بحث ریزگردها و از بین رفتن پوشش گیاهی نیز موضوع بسیار مهمی است، ماجرای خشکسالی و فرونشست نیز بر آن تأثیر می گذارد و این موضوع چقدر می تواند بر قزوین و استان های اطراف تأثیر بگذارد؟
محمد بیگی: دشت قزوین ۵ تا ۶ استان را تحت تاثیر قرار می دهد، یکی کم آبی همانطور که گفتیم، دوم بحث امنیت غذایی و سوم آلودگی محیط زیست، همان مراکزی که زمانی گندم و انگور کشت می شد، دامداری بود، ریزگردها وجود نداشت، اکنون به دلیل خشکسالی بیش از حد و کاهش حق آبه، به دلیل بیابان شدن و بیابان شدن استان، پیشرفت کشاورزی و بیابان شدن استان افزایش یافته است. بیابان زدایی در حال انجام است. جوجه های سیبری و بسیاری از پرندگان کمیاب به قدری کمیاب بودند که در تالاب که از توابع صالح است و بخش کوچکی از آن اکنون به کویر الله آباد تبدیل شده است، فرصت یافتم ۵-۶ گونه پرنده کمیاب را ببینم، کویر در چشم تهرانی ها، کرجی ها، قمی ها و حتی اهالی شهرستان قوین و استان مرکزی پر از گرد و غبار می شود. علاوه بر گرسنگی، علاوه بر خطر امنیت غذایی، بحران تنفسی، مشکلات و بیماری های ناشی از آلودگی های محیطی گرد و غبار ما را از بین می برد، حالا قرار بود در طرح کاشت درختان غیر مثمر برای جلوگیری از بیابان زایی در کویر الله آباد درخت بکاریم، اما آن طرح عملا شکست خورد، من دو بار بازدید کردم، متاسفانه هیچ اتفاقی نیفتاد.
سوال: آیا به یک اقدام فوری فکر می کنید که فوری و انجام شده باشد؟
محمد بیگی: رفع حق آبه استان قزوین، سرعت عمل در بستن چاه های غیرمجاز و بحث بازیافت آب و استفاده از پساب به سرعت قابل انجام است.
سوال: خلاصه کنید؟
مهدیخانی: دشت الله آباد که ۴۵۰۰۰ هکتار است که ۵ هکتار آن تالاب است. مابقی را دوستان محیط زیست، کل منطقه ضبط کردند که کار زیادی نمی شود کرد. یکی از پیشنهادهای ما برای آن مکان بحث انرژی خورشیدی بود که با بهترین مواردی که خانم برای جلوگیری از ریزگردها در آن منطقه عنوان کردند، استان البرز، تهران، قزوین و استان قم را درگیر می کند، بحث انرژی خورشیدی در آن منطقه با وزارت نیرو انجام شده است. اگر بتوانیم ۴۰ هزار هکتار را از طرح تالاب حذف کنیم، می توانیم اقدامات فوری در آن منطقه برای جلوگیری از ریزگردها انجام دهیم.
